Strona główna - Rok Kultury Niezależnej


Sztuka w stanie wojennym

Solidarność była wyłomem w totalitarnym systemie komunistycznym. Władze od początku istnienia niezależnego Związku przygotowywały się do jego zdławienia, co nastąpiło poprzez wprowadzenie stanu wojennego w nocy z 12 na 13 grudnia 1981. Towarzyszyła temu akcja internowania członków i sympatyków Związku, w tym 22 plastyków. Władze przerwały obradujący w Warszawie Kongres Kultury Polskiej, a także zawiesiły działalność oficjalnych związków twórczych (w tym Związku Polskich Artystów Plastyków, który został rozwiązany w czerwcu 1983), instytucji (galerie i wystawy) oraz czasopism kulturalnych. Zawieszono wydawanie pism poświęconych sztukom plastycznym takich jak: „Sztuka”, „Projekt” i „Biuletyn ZPAP”.

Spontaniczną reakcją środowisk twórczych był bojkot oficjalnych imprez kulturalnych. W kwietniu 1982 r. artyści plastycy w Warszawie opublikowali odezwę „Głos, który jest milczeniem”, w której nawoływali do bojkotu oficjalnych wystaw i imprez artystycznych. W odezwie stwierdzano, że „uważa się za nieetyczny udział w oficjalnych wystawach organizowanych przez instytucje państwowe zarówno w kraju, jak i za granicą, indywidualnych i zbiorowych, np. reprezentowanie polskiej kultury za granicą w wystawach urządzanych przez MKiS, MSZ, MON itp., lub udział w Biennale Weneckim i Biennale Paryskim, a w kraju w Biennale Plakatu czy Biennale Grafiki. Za sprzeczne z etyką uznalibyśmy również udział w plenerach organizowanych przez instytucje państwowe, występy w środkach masowego przekazu i udostępnianie im do rozpowszechniania swych prac”. Według autorów Odezwy warunkiem zaprzestania bojkotu było odwołanie stanu wojennego, zwolnienie aresztowanych i internowanych, przywrócenie działalności wszystkich zawieszonych organizacji z NSZZ „Solidarność” na czele.

W końcowej części dokument zachęcał do „tworzenia nieoficjalnego obiegu sztuki, przez wernisaże i wystawy w prywatnych mieszkaniach, tworzenie grup dyskusyjnych i sympozjów poświęconych kulturze i sztuce. Jest to tym ważniejsze, iż – jak głoszono – pismom i wydawnictwom narzucono żelazny kaganiec cenzury, a wiele naszych potencjalnych sprzymierzeńców, członków rozpędzonego przez władze Kongresu Kultury Polskiej, milczy tak samo jak my, lub przebywa w więzieniach czy obozach internowanych”. Odezwę podpisała „Solidarność Warszawskich Plastyków”.

W ten sposób stan wojenny paradoksalnie przyczynił się do rozwoju kultury niezależnej, wywierając wpływ na ówczesną twórczość plastyczną. Bojkot instytucji państwowych spowodował powstanie alternatywnego systemu artystycznego. Przyjmuje się, że kompletny system artystyczny składa się z dzieł sztuki oraz instytucji wspierających i popularyzujących twórczość. Instytucje życia artystycznego można podzielić na:

- instytucje wspierające twórczość artystyczną – będą to np. pracownie twórców, szkoły artystyczne, związki twórcze, uczelnie artystyczne, itp.
- instytucje udostępniania i gromadzenia dzieł sztuki – galerie, wystawy, muzea, kolekcje prywatne, wydawnictwa i pisma artystyczne upowszechniające prace twórcze;
- instytucje ułatwiające interpretację i zrozumienie przesłania zawartego w dziełach sztuki – audytoria, stowarzyszenia miłośników, krytyków i historyków sztuki, czasopisma podejmujące problematykę krytyczno-artystyczną.

W plastyce niezależnej lat 80. wytworzyły się wszystkie te trzy typy instytucji. Oblicza się, że w ruchu plastyki niezależnej uczestniczyło około 1700 artystów i krytyków sztuki (na 12 tys. członków ZPAP), którzy działali indywidualnie lub powoływali nieformalne grupy artystyczne. Najważniejszą podziemną instytucją wspierającą twórczość artystyczną był Komitet Kultury Niezależnej. Dzieła sztuki udostępnianie były w mieszkaniach prywatnych i pracowniach twórców oraz w budynkach należących do Kościoła katolickiego: muzeach diecezjalnych, nawach kościelnych i salkach katechetycznych. Pod koniec lat 80. sztuka niezależna prezentowana była też w niektórych klubach osiedlowych. Wychodzące w podziemiu pisma o tematyce społeczno-kulturalnej ułatwiały społeczny odbiór sztuk wizualnych, były ważnym forum wymiany myśli i opinii dla artystów, krytyków i zwykłych miłośników sztuki.
 

A
A+
A++
Drukuj
PDF
Powiadom znajomego