Strona główna - Rok Kultury Niezależnej


PLASTYKA NIEZALEŻNA  1976–1989

Kultura w okowach realnego socjalizmu

Cechą charakterystyczną w historii sztuki – przynajmniej w kontekście europejskim – było stopniowe wyzwalanie się jej spod wpływu dwóch potężnych mecenatów: kościoła i dworu. Powstać w ten sposób miała sztuka wolna od wszelkiego pozaartystycznego przesłania. Obrazowało to hasło autorstwa Wiktora Cousina (1818): L’art pour l’art (w przekładzie na język polski: sztuka dla sztuki lub sztuka jest celem sama w sobie). Formuła ta oznaczała ideę „sztuki czystej", spełniającej tylko funkcje estetyczne i według takich kryteriów ocenianej, pozbawionej funkcji pozaartystycznych: społecznych, religijnych, politycznych i wychowawczych. Pojmowanie sztuki – wedle której artysta winien być wolny i niezależny od społecznych uwarunkowań – rozwijane przez filozofów, pisarzy i teoretyków sztuki rozpowszechniło się w dobie modernizmu w drugiej połowie XIX i pierwszej połowie XX wieku.

Jednakże rzeczywistość społeczna XX-wiecznych systemów totalitarnych podważyła modernistyczną koncepcję sztuki i wynikającą stąd społeczną rolę artysty. W krajach totalitarnych cała kultura, w tym i sztuki plastyczne, została pozbawiona autonomii i wprzęgnięta do umacniania legitymizacji politycznej systemów faszystowskich i komunistycznych. Zwycięstwo Związku Sowieckiego odniesione nad Niemcami w II wojnie światowej doprowadziło do wprowadzenia totalitarnego komunizmu na terenie Europy Środkowo-Wschodniej. W Polsce, pod koniec lat 40. i na początku lat 50., władza komunistyczna narzucała wzorce uprawiania twórczości we wszystkich dziedzinach kultury. W sferze sztuk plastycznych władze polityczne zapowiedziały wprowadzenie realizmu socjalistycznego podczas konferencji plastyków i architektów w Nieborowie, która odbyła się w dniach 12-13 lutego 1949 roku; brał w niej udział minister Włodzimierz Sokorski. Postulat „sztuki związanej z partią i jej walką, przenikniętej jej ideologią” sformułowano ostatecznie podczas IV Zjazdu Delegatów Związku Polskich Artystów Plastyków, który odbył się w Katowicach w dniach od 27 do 29 czerwca 1949.

Pojęcie „plastyki niezależnej” jako części „kultury niezależnej” ma zatem wyraźnie zrelatywizowany charakter. Oznacza bowiem niezależność artystów wobec kanonów uprawiania sztuki, prezentowanych w niej treści i państwowej organizacji życia artystycznego. W warunkach realnego socjalizmu artysta plastyk przestał uprawiać wolny zawód, stając się pracownikiem jednej z wielu państwowych instytucji życia artystycznego, musiał być zrzeszony w odpowiednim stowarzyszeniu twórczym kontrolowanym przez władze administracyjne, partyjne i policyjne oraz wystawiać swoje prace w państwowych galeriach i wystawach; również kontakty zagraniczne artystów były reglamentowane przez władze. Spod tak nałożonego gorsetu ograniczeń sztuki plastyczne w Polsce wyzwalały się stopniowo, już od końca stalinizmu. Wystawa, prezentowana w ramach Roku Kultury Niezależnej, przedstawia kulminację tego procesu przypadającą, w sferze sztuk wizualnych, na lata 1980-1989 kiedy ukształtował się niezależny od władzy obieg artystyczny, a artyści podejmowali w swojej twórczości treści dotychczas zakazane przez cenzurę.

Krzysztof Brzechczyn (BEP IPN Poznań)

{MENU}

Czasopisma poświęcone sztukom plastycznym

Czasopisma podziemne były niezbędnym elementem niezależnego życia artystycznego w Polsce lat 80. Stanowiły one forum wypowiedzi dla krytyków sztuki, twórców i zainteresowanych czytelników. Ułatwiały one społeczny odbiór tworzonych dzieł, a artystom umożliwiały kontakt z widzem. Czasopisma podziemne – ze względu na miejsce sztuk plastycznych na ich łamach – można podzielić na trzy grupy. Do pierwszej należały czasopisma, polityczno-społeczne, które w miarę regularnie informowały o bieżących wydarzeniach zachodzących w sferze sztuk wizualnych. Do takich pism przykładowo należał wydawany w Warszawie „Przegląd Wiadomości Agencyjnych”, który posiadał specjalną wkładkę „Notatnik kulturalny”, „Tygodnik Mazowsze”, czy wydawany w Poznaniu „Obserwator Wielkopolski”.

Do drugiej grupy pism należały czasopisma kulturalne, w których pojawiała się problematyka sztuk plastycznych, lecz nie była ona dominująca. Do tego typu pism należała wydawana we Wrocławiu „Obecność”, w Krakowie „Arka”, a w Poznaniu „Czas Kultury”. W tej grupie pism znalazła się również „Kultura Niezależna” wychodzącą pod patronatem Komitetu Kultury Niezależnej. W pierwszym numerze pisma, który ukazał się w sierpniu 1984 r. we wstępie pt. „Po dwóch latach” redakcja diagnozowała stan polskiej kultury, która przeszła etap od bojkotu państwowego mecenatu do rozwijania niezależnej aktywności twórczej. Deklarowano, że: „»Kultura Niezależna« powinna ułatwić zabranie głosu tym, którzy chcą mówić o procesach zachodzących w polskiej kulturze współczesnej, o powstałych dziełach. Chcemy by »Kultura Niezależna« była miesięcznikiem, na wydarzenia reagowała szybko, by czytelnik znajdował tu możliwie najwięcej aktualnych informacji i ocen. Czy plany te uda się nam zrealizować – zobaczymy”. Ostatni postulat – z powodu warunków ukazywania się pisma nie do końca został zrealizowany. Numer drugi ukazał się w październiku 1984 roku. Do grudnia 1989 roku wydano łącznie 56 numerów pisma; objętość pojedynczego egzemplarza wynosiła 96 stron.

Do trzeciej grupy pism należały czasopisma, w których tematyka niezależnych sztuk plastycznych była dominująca. W grudniu 1984 ukazał się pierwszy numer periodyku: „Wybór. Pismo o sprawach kultury”. Stanowiło ono forum krótkich wypowiedzi dla artystów i krytyków sztuki koncentrujące się na informacji i lapidarnej prezentacji wydarzeń zachodzących w obszarze sztuk plastycznych. Objętość pisma wynosiła 4 strony formatu A-4. Numery od 1 do 15 (1984-1986) były wydawane przez Niezależną Oficynę Wydawniczą NOW-a, a od numeru 16 do 24 (1987-1988) przez Agencję Informacyjną Solidarność Walcząca. W odredakcyjnym wstępie deklarowano, „Wiemy dobrze o tym, że wybory dokonywane przez ludzi tworzących kulturę są ważne i istotne. Ale byłoby niedobrze, gdyby miały dzielić – dlatego chcemy tutaj omawiać i prezentować te dokonania współczesnej kultury polskiej, które pomnażają jej wartości bez względu na to w jakim powstają obiegu. Kultura podzielić się nie da”. Temu przesłaniu pismo pozostało wierne zamieszczając krótkie informacje i notki recenzyjne o niezależnym życiu kulturalnym. Publikowano tu artykuły i felietony: Tadeusza Boruty, Jerzego Brukwickiego, Jana Gondowicza, Macieja Gutowskiego, Magdaleny Hniedziewicz, Wojciecha Skrodzkiego, Leszka Szarugi, Andrzeja Szulca, zamieszczano między innymi wiersze: Ryszarda Holzera, Ryszarda Krynickiego, Zbigniewa Macheja, Krystyny Miłobędzkiej, Ewy Nawój, Antoniego Pawlaka, Macieja Piotra Prusa, Krystyny Robb-Narbutt, Piotra Sommera, Andrzeja Szmidta, Witolda Wirpszy i Tadeusza Żukowskiego oraz ilustracje: Jana Bokiewicza i Wojciecha Kołyszki.

Innym tytułem z tej grupy omawianych pism były „Szkice. Pismo poświęcone problemom artystycznym i społecznym” wydawane w latach 1984-1989 (wyszło 10 numerów) przez Oficynę Sztuk Pięknych, a drukowane przez Wydawnictwo Myśl. Objętość pojedynczego egzemplarza pisma (od numeru 3) wynosiła około 100 stron. Periodyk nie miał wyodrębnionych działów. Zamieszczano w nim recenzje z wystaw i książek, poezje i eseje, wywiady i publicystykę polityczną oraz dyskusje i artykuły przedstawiające kondycję współczesnej sztuki polskiej. W czasopiśmie publikowali tacy autorzy jak: Czesław Bielecki, Jan Dziędziora, Konstanty A. Jeleński, Barbara Majewska, Bogusław Mansfeld, Krzysztof Racinowski, Jacek Sempoliński, Maryla Sitkowska, Piotr Szubert, i Wojciech Włodarczyk.

Wybierz Strony

A
A+
A++
Drukuj
PDF
Powiadom