Strona główna - Rok Kultury Niezależnej


PLASTYKA NIEZALEŻNA  1976–1989

Kultura w okowach realnego socjalizmu

Cechą charakterystyczną w historii sztuki – przynajmniej w kontekście europejskim – było stopniowe wyzwalanie się jej spod wpływu dwóch potężnych mecenatów: kościoła i dworu. Powstać w ten sposób miała sztuka wolna od wszelkiego pozaartystycznego przesłania. Obrazowało to hasło autorstwa Wiktora Cousina (1818): L’art pour l’art (w przekładzie na język polski: sztuka dla sztuki lub sztuka jest celem sama w sobie). Formuła ta oznaczała ideę „sztuki czystej", spełniającej tylko funkcje estetyczne i według takich kryteriów ocenianej, pozbawionej funkcji pozaartystycznych: społecznych, religijnych, politycznych i wychowawczych. Pojmowanie sztuki – wedle której artysta winien być wolny i niezależny od społecznych uwarunkowań – rozwijane przez filozofów, pisarzy i teoretyków sztuki rozpowszechniło się w dobie modernizmu w drugiej połowie XIX i pierwszej połowie XX wieku.

Jednakże rzeczywistość społeczna XX-wiecznych systemów totalitarnych podważyła modernistyczną koncepcję sztuki i wynikającą stąd społeczną rolę artysty. W krajach totalitarnych cała kultura, w tym i sztuki plastyczne, została pozbawiona autonomii i wprzęgnięta do umacniania legitymizacji politycznej systemów faszystowskich i komunistycznych. Zwycięstwo Związku Sowieckiego odniesione nad Niemcami w II wojnie światowej doprowadziło do wprowadzenia totalitarnego komunizmu na terenie Europy Środkowo-Wschodniej. W Polsce, pod koniec lat 40. i na początku lat 50., władza komunistyczna narzucała wzorce uprawiania twórczości we wszystkich dziedzinach kultury. W sferze sztuk plastycznych władze polityczne zapowiedziały wprowadzenie realizmu socjalistycznego podczas konferencji plastyków i architektów w Nieborowie, która odbyła się w dniach 12-13 lutego 1949 roku; brał w niej udział minister Włodzimierz Sokorski. Postulat „sztuki związanej z partią i jej walką, przenikniętej jej ideologią” sformułowano ostatecznie podczas IV Zjazdu Delegatów Związku Polskich Artystów Plastyków, który odbył się w Katowicach w dniach od 27 do 29 czerwca 1949.

Pojęcie „plastyki niezależnej” jako części „kultury niezależnej” ma zatem wyraźnie zrelatywizowany charakter. Oznacza bowiem niezależność artystów wobec kanonów uprawiania sztuki, prezentowanych w niej treści i państwowej organizacji życia artystycznego. W warunkach realnego socjalizmu artysta plastyk przestał uprawiać wolny zawód, stając się pracownikiem jednej z wielu państwowych instytucji życia artystycznego, musiał być zrzeszony w odpowiednim stowarzyszeniu twórczym kontrolowanym przez władze administracyjne, partyjne i policyjne oraz wystawiać swoje prace w państwowych galeriach i wystawach; również kontakty zagraniczne artystów były reglamentowane przez władze. Spod tak nałożonego gorsetu ograniczeń sztuki plastyczne w Polsce wyzwalały się stopniowo, już od końca stalinizmu. Wystawa, prezentowana w ramach Roku Kultury Niezależnej, przedstawia kulminację tego procesu przypadającą, w sferze sztuk wizualnych, na lata 1980-1989 kiedy ukształtował się niezależny od władzy obieg artystyczny, a artyści podejmowali w swojej twórczości treści dotychczas zakazane przez cenzurę.

Krzysztof Brzechczyn (BEP IPN Poznań)

{MENU}

Pomniki Solidarności

Krótki, 16 miesięczny okres wolności wykorzystano na budowę i odsłanianie tablic pamiątkowych oraz pomników upamiętniających protesty społeczne skierowane przeciwko komunistycznej władzy: Czerwca 1956 w Poznaniu, Marca 1968 w Warszawie, Grudnia 1970 w Gdańsku, Gdyni i Szczecinie i Czerwca 1976 w Radomiu i Ursusie.

Jednym z postulatów strajkujących robotników Stoczni Gdańskiej im. W. Lenina w sierpniu 1980 roku było postawienie pomnika upamiętniającego wydarzenia grudnia 1970 roku w Gdańsku. Dyrekcja Stoczni wyraziła zgodę na postawienie pomnika w pierwszym dniu strajku. Wtedy też pracownik Biura Projektowo-Konstrukcyjnego inżynier Bogdan Pietruszka naszkicował pierwszy projekt pomnika, kilka dni później Wiesław Szydlak, pracownik Wydziału Architektury Okrętów Stoczni Gdańskiej wykonał jego makietę. W numerze 4 Strajkowego Biuletynu Informacyjnego „Solidarność” zamieszczono rysunek pomnika i objaśnienie jego symboliki: „Pomnik stanowi monument wysokości 30 metrów, złożony z czterech krzyży, łączących się ramionami i kotwicami we wspólnym kręgu. Liczba 4 symbolizuje pierwszych poległych stoczniowców w grudniu 1970 roku przed drugą Bramą Stoczni Gdańskiej. Polskiej symbolice narodowej od tysiąca lat krzyż stanowił zawsze symbol wiary i martyrologii, kotwica zaś nadzieję. W grudniu 1970 roku ukrzyżowano te nadzieje. Płonący pod krzyżami znicz to życie”. Po zakończeniu strajku powstał Społeczny Komitet Budowy Pomnika Poległych Stoczniowców. Pod wpływem spotkań SKBPPS z wojewódzkim konserwatorem zabytków i Rady Artystycznej złożonej z członków ZPAP i SARP zdecydowano się pracować nad pierwotną wersją projektu. Zadanie to powierzono wyłonionemu na drodze konkursu zespołowi w składzie: Bogdan Pietruszka, Robert Pelpliński, Elżbieta Szczodrowska-Pelplińska i Wiesław Szyślak. W trakcie prac na projektem zmniejszono liczbę krzyży do trzech. Każdy krzyż z kotwicą waży około 42 tony i mierzy 42 metry. O liczbie krzyży zadecydowały względy historyczne – pod bramą Stoczni poległo trzech stoczniowców i estetyczne: trójkąt jest ciekawszą bryłą niż czworobok. W dolnej części pomnika umieszczono płaskorzeźby z życia stoczniowców autorstwa Roberta Pelplińskiego i Elżbiety Szczodrowskiej-Pelplińskiej. Pomnik Poległych Stoczniowców został odsłonięty 16 grudnia 1980 roku.

W okresie PRL traumatycznym wydarzeniem określającym miejsce Poznania w historii Polski i świadomość historyczną poznaniaków był wolnościowy zryw 28 czerwca 1956 roku. Po tym jak Gomułka w 1957 „spuścił żałobną kurtynę milczenia” wszelkie wzmianki o Poznańskim Czerwcu były cenzurowane, a uczestnicy wydarzeń - represjonowani. Dopiero w okresie Solidarności można było ujawnić prawdę o „wypadkach poznańskich”. Wkrótce po powstaniu Solidarności w Wielkopolsce 10 października 1980 roku na zebraniu przedstawicieli Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność” w Poznaniu dr Roman Schefke z Akademii Rolniczej wysunął propozycję budowy pomnika upamiętniającego wydarzenia Poznańskiego Czerwca 1956. Delegaci powierzyli dr. A. Ziemkowskiemu utworzenie Komitetu Budowy Pomnika Poznańskiego Czerwca 1956, który zawiązał się 6 listopada 1980. Jego przewodniczącym został Roman Brandstaetter. Rozpisano ogólnopolski konkurs na projekt monumentu. Spośród nadesłanych prac jury wybrało projekt w formie stylizowanej płyty nagrobnej. Jednakże pod naciskiem opinii publicznej do realizacji wybrano pracę zatytułowaną „Jedność” autorstwa Adama Graczyka i Włodzimierza Wojciechowskiego. Według autorów idea pomnika to: „dwa kroczące krzyże spięte jednym ramieniem, więzy na nim, a u boku krzyży strzegący ich orzeł […], który ani nie rośnie, ani w krzyż się nie przemienia”.

Nie we wszystkich miastach – z powodu krótkich 16 miesięcy Solidarności – zdołano wybudować pomniki upamiętniające protesty społeczne przeciw komunistycznej władzy. W 1981 Zarząd Regionu NSZZ Solidarność „Ziemia Radomska” postawił, jak głosi tablica, „Kamień węgielny pod pomnik ludzi skrzywdzonych w związku z robotniczym protestem 25 czerwca 1975”. Ogłoszono jednocześnie konkurs na projekt pomnika Czerwca’ 76. Konkurs wprawdzie rozstrzygnięto, ale do budowy pomnika z powodu wprowadzenia stanu wojennego nie doszło.
 

Wybierz Strony

A
A+
A++
Drukuj
PDF
Powiadom