Strona główna - Rok Kultury Niezależnej


PLASTYKA NIEZALEŻNA  1976–1989

Kultura w okowach realnego socjalizmu

Cechą charakterystyczną w historii sztuki – przynajmniej w kontekście europejskim – było stopniowe wyzwalanie się jej spod wpływu dwóch potężnych mecenatów: kościoła i dworu. Powstać w ten sposób miała sztuka wolna od wszelkiego pozaartystycznego przesłania. Obrazowało to hasło autorstwa Wiktora Cousina (1818): L’art pour l’art (w przekładzie na język polski: sztuka dla sztuki lub sztuka jest celem sama w sobie). Formuła ta oznaczała ideę „sztuki czystej", spełniającej tylko funkcje estetyczne i według takich kryteriów ocenianej, pozbawionej funkcji pozaartystycznych: społecznych, religijnych, politycznych i wychowawczych. Pojmowanie sztuki – wedle której artysta winien być wolny i niezależny od społecznych uwarunkowań – rozwijane przez filozofów, pisarzy i teoretyków sztuki rozpowszechniło się w dobie modernizmu w drugiej połowie XIX i pierwszej połowie XX wieku.

Jednakże rzeczywistość społeczna XX-wiecznych systemów totalitarnych podważyła modernistyczną koncepcję sztuki i wynikającą stąd społeczną rolę artysty. W krajach totalitarnych cała kultura, w tym i sztuki plastyczne, została pozbawiona autonomii i wprzęgnięta do umacniania legitymizacji politycznej systemów faszystowskich i komunistycznych. Zwycięstwo Związku Sowieckiego odniesione nad Niemcami w II wojnie światowej doprowadziło do wprowadzenia totalitarnego komunizmu na terenie Europy Środkowo-Wschodniej. W Polsce, pod koniec lat 40. i na początku lat 50., władza komunistyczna narzucała wzorce uprawiania twórczości we wszystkich dziedzinach kultury. W sferze sztuk plastycznych władze polityczne zapowiedziały wprowadzenie realizmu socjalistycznego podczas konferencji plastyków i architektów w Nieborowie, która odbyła się w dniach 12-13 lutego 1949 roku; brał w niej udział minister Włodzimierz Sokorski. Postulat „sztuki związanej z partią i jej walką, przenikniętej jej ideologią” sformułowano ostatecznie podczas IV Zjazdu Delegatów Związku Polskich Artystów Plastyków, który odbył się w Katowicach w dniach od 27 do 29 czerwca 1949.

Pojęcie „plastyki niezależnej” jako części „kultury niezależnej” ma zatem wyraźnie zrelatywizowany charakter. Oznacza bowiem niezależność artystów wobec kanonów uprawiania sztuki, prezentowanych w niej treści i państwowej organizacji życia artystycznego. W warunkach realnego socjalizmu artysta plastyk przestał uprawiać wolny zawód, stając się pracownikiem jednej z wielu państwowych instytucji życia artystycznego, musiał być zrzeszony w odpowiednim stowarzyszeniu twórczym kontrolowanym przez władze administracyjne, partyjne i policyjne oraz wystawiać swoje prace w państwowych galeriach i wystawach; również kontakty zagraniczne artystów były reglamentowane przez władze. Spod tak nałożonego gorsetu ograniczeń sztuki plastyczne w Polsce wyzwalały się stopniowo, już od końca stalinizmu. Wystawa, prezentowana w ramach Roku Kultury Niezależnej, przedstawia kulminację tego procesu przypadającą, w sferze sztuk wizualnych, na lata 1980-1989 kiedy ukształtował się niezależny od władzy obieg artystyczny, a artyści podejmowali w swojej twórczości treści dotychczas zakazane przez cenzurę.

Krzysztof Brzechczyn (BEP IPN Poznań)

{MENU}

Odwilż

Po śmierci Stalina stopniowo rozluźniano rygory polityki kulturalnej. Jednym z przejawów tego procesu była zorganizowana latem 1955 podczas Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów wystawa twórczości młodych plastyków pod propagandowym hasłem „Przeciw wojnie – przeciw faszyzmowi” potocznie zwana Arsenałem – od miejsca ekspozycji prac. Zawartość wystawianych dzieł była daleka od socrealistycznego optymizmu. Dominowały w niej bowiem rozmaite odmiany egzystencjalizmu, a prace przedstawiały przykłady ubóstwa i brzydoty, wyrażając uczucia smutku i braku nadziei.

Zmiany w sztuce poprzedziły zmiany społeczne. Na przełomie 1955 i 1956 zaczęły odradzać się kierunki w malarstwie dotąd zakazane (koloryzm, abstrakcjonizm, surrealizm, ekspresjonizm, prymitywizm) oraz powstawać grupy artystyczne, których wspólną cechą było zerwanie z kanonami socrealizmu.

W Warszawie powstała Grupa 55 (Marian Bogusz, Zbigniew Dłubak, Kajetan Sosnowski), której program artystyczny zasadzał się na świadomym przekraczaniu granic dzieła artystycznego i stosowaniu metafory plastycznej jako podstawowej formy przekazu. Członkowie grupy, działający później przy Klubie Krzywego Koła, uprawiali malarstwo, fotografię artystyczną i rzeźbę.

W Lublinie pod koniec 1955 roku wśród studentów historii sztuki KUL zawiązała się grupa Zamek działająca na początku jako Koło Młodych Plastyków przy lubelskim ZPAP. Jej członkowie: Włodzimierz Borowski, Tytus Dzieduszycki Jerzy Ludwiński, Marek Piasecki, Jan Ziemski nawiązywali do rozmaitych zachodnich nurtów sztuki współczesnej: malarstwa materii, surrealizmu, informelu, kubizmu, nadrealizmu, abstrakcjonizmu.

W Poznaniu działała Grupa R-55 (Rajmund Dybczyński, Józef Kaliszan, Bartłomiej Kurka, Andrzej Matuszewski, Irena Psarska, Józef Stasiński, Wacław Twarowski). Litera „R” w nazwie grupy oznaczać miała realizm jako podstawę poszukiwań twórczych, zaś liczba „55” – datę powstania grupy. Członkowie poznańskiego ugrupowania artystycznego sprzeciwiali się malarstwu postimpresjonistycznemu, a w obrazach założyciela grupy Andrzeja Matuszewskiego z tego okresu przejawiała się estetyka surrealizmu.

We Wrocławiu powstała Grupa X (Józef Hałas, Małgorzata Grabowska, Krzesława Maliszewska, Alfons Mazurkiewicz), której członkowie inspirowani byli malarstwem surrealistycznym Paula Klee.
 
W 1957 roku w Krakowie powstała druga Grupa Krakowska (między innymi: Tadeusz Brzozowski, Maria Jarema, Tadeusz Kantor, Jadwiga Maziarska, Kazimierz Mikulski, Jerzy Nowosielski, Erna Rosenstein, Jerzy Skarzyński, Jonasz Stern, Marian Warzecha). Twórczość członków grupy obejmowała prace należące do różnych gatunków sztuki wizualnej: malarstwa, grafiki, rysunku, rzeźby, sztuki obiektu, instalacji i performance oraz nawiązujące do różnych stylów w sztuce: kubizmu, ekspresjonizmu, informelu, minimal artu, abstrakcjonizmu i malarstwa materii.

Ważnym zjawiskiem kulturalnym było powstanie w drugiej połowie lat 50 polskiej szkoły plakatu zrywającej z socrealistycznymi kanonami artystycznymi. Za najważniejszych twórców szkoły uważa się Romana Cieślewicza, Jana Lenicę, Eryka Lipińskiego, Jana Młodożeńca, Józefa Mroszczaka, Franciszka Starowiejskiego, Henryka Tomaszewskiego Macieja Urbańca, Stanisława Zamecznika. Cechami wyróżniającymi polską szkołę plakatu była lapidarność, oszczędność stylu, aluzyjność oraz metaforyczność.
 

Wybierz Strony

A
A+
A++
Drukuj
PDF
Powiadom