Strona główna - Rok Kultury Niezależnej


Polski film niezależny 1976–1989

Celem realizowanego przez Instytut Pamięci Narodowej projektu edukacyjnego Rok Kultury Niezależnej jest przypomnienie niezwykłego zjawiska, które miało miejsce w Polsce w latach 1976–1989. Ze wszystkich państw bloku komunistycznego tylko w naszym kraju kultura niezależna rozwijała się tak dynamicznie i miała tyle różnych form. Poszukiwanie „niezależności” można zaobserwować również w polskim filmie, który dla ideologów komunizmu był jednym z głównych środków służących społecznej indoktrynacji (zgodnie ze znanym stwierdzeniem Włodzimierza Lenina: „Ze wszystkich sztuk najważniejszy jest dla nas film”).

Pisząc o zjawisku niezależnego filmu w latach 1976–1989 natrafiamy na zasadniczą trudność związaną z próbą bliższego określenia pojęcia „polski film niezależny”. Dodatkowo sprawę komplikuje fakt, że w literaturze filmoznawczej funkcjonuje pojęcie „polskiego kina niezależnego”, odnoszące się do twórczości powstałej po 1989 roku. Dla potrzeb niniejszej publikacji – zdając sobie sprawę z pewnych uproszczeń i niejednoznaczności definicyjnych – próbujemy określić „polski film niezależny lat 1976–1989” jako wszelkiego rodzaju artystyczną i kronikarską działalność filmową, która funkcjonowała w opozycji do tzw. filmu zależnego, czyli tego rodzaju twórczości, jaka realizowała założenia politycznej, społecznej i kulturalnej polityki państwa komunistycznego, wychodząc naprzeciw oczekiwaniom kolejnych ekip rządzących PRL. W związku z tym za kryterium przynależności do tego obszaru twórczości nie uznajemy niezależności od mecenatu ówczesnego państwa, wyrażającego się w zapewnieniu materialnych warunków działania czy od cenzury. Kluczową rolę w tym względzie odgrywała raczej możliwość realizowania niezależnej myśli artystycznej twórców – filmowców (nawet w ramach instytucji o charakterze oficjalnym, pozostających pod kontrolą władz państwowych i partyjnych) w odniesieniu do ówczesnej sytuacji społeczno-politycznej, co nadawało ich działaniom charakter kontestujący, często antysystemowy.

Do tak rozumianego filmu niezależnego zaliczymy zatem zarówno twórczość filmową powstałą w ramach legalnego Zespołu Filmowego „X” (kierowanego przez Andrzeja Wajdę), Zespołu Filmowego „Tor”, Studia Filmowego im. Karola Irzykowskiego, jak również środowisk całkowicie niezależnych od władzy. Do najważniejszych reprezentantów tej drugiej grupy należy zaliczyć „Video Studio Gdańsk”, „Video Kontakt” w Paryżu, „Videonową”, Niezależną Telewizję Mistrzejowice (Nowa Huta), a ponadto Ośrodek Audiowizualny przy Kurii Biskupiej we Wrocławiu. Obok nich, w niektórych miastach (np. w Łodzi, Katowicach, Olsztynie) pojawiali się pojedynczy filmowcy (często amatorzy), którzy – posługując się własnym sprzętem i środkami – realizowali niezależne produkcje dokumentalne (np. zapisy z demonstracji ulicznych stanu wojennego lub akcji strajkowych).

Większość wyżej wymienionych ośrodków rozpoczęła swoją działalność zarówno dzięki powstaniu NSZZ „Solidarność” w 1980 roku, jak również na skutek wprowadzenia stanu wojennego w Polsce 13 grudnia 1981 roku. Należy w tym miejscu dodać, że działalność filmowa w latach 80. poza oficjalnymi strukturami państwowymi nie byłaby możliwa, gdyby nie pojawiły się kamery video. Nowe możliwości techniczne uniezależniły filmowców od władz, które wcześniej były dysponentem sprzętu i decydowały o rozpowszechnianiu filmów. Sprzęt video umożliwiał nagrywanie materiałów filmowych, ich dystrybucję i rozpowszechnianie. Zjawisko określane mianem filmu niezależnego związane było zatem zarówno z kluczowymi dla naszej historii najnowszej wydarzeniami, jak i pojawieniem się nowych technicznie sposobów rejestracji obrazów.

 

{MENU}

 

6. „Niezależna Telewizja Mistrzejowice”

„Niezależna Telewizja Mistrzejowice” – ośrodek telewizyjny powstały przy parafii w Nowej Hucie-Mistrzejowicach, gdzie w stanie wojennym ks. Kazimierz Jancarz utworzył ośrodek solidarnościowej samopomocy. W 1984 roku ks. Jancarz wpadł na pomysł powołania niezależnej telewizji, wymyślając też jej logo (NTV). Pierwsza kamera (VHS) została przywieziona z Francji. Początkowo nagrywano nią czwartkowe msze św. w intencji ojczyzny oraz uroczystości kościelne. Początkowo nagraniami zajmowali się dwaj operatorzy NTV: Piotr Augustynek i Andrzej Jaskowski, którzy w stanie wojennym zostali wyrzuceni z krakowskiego ośrodka TVP. Jeszcze przed powstaniem NTV A. Jaskowski na własną rękę filmował uliczne „zadymy” w rodzinnej Nowej Hucie. Pierwsze „polityczne” nagrania ośrodka mistrzejowickiego uwieczniły spotkania z ks. Jerzym Popiełuszką, jak również pierwsze reakcje społeczne po jego uprowadzeniu i zamordowaniu przez funkcjonariuszy SB (19 października 1984 roku). W grudniu 1984 roku nagrano wywiady z uczniami z Włoszczowy, uczestniczącymi w strajku szkolnym w obronie krzyży. W ekipie NTV brakowało wówczas dziennikarza – profesjonalisty, który potrafiłby prowadzić wywiady i dziennikarsko obrabiać nagrany materiał. W 1985 roku w Mistrzejowicach pojawił się znany dziennikarz Maciej Szumowski, w okresie „solidarnościowego karnawału” redaktor naczelny partyjnej „Gazety Krakowskiej”, którą przekształcił w prosolidarnościowy dziennik. Za to po 13 grudnia 1981 roku został z niej wyrzucony z „wilczym biletem”, oznaczającym zakaz zatrudnienia w oficjalnych mediach. Szumowski początkowo utrzymywał się z pracy w charakterze nocnego stróża i palacza, zaś w 1985 roku objął funkcję redaktora naczelnego NTV. Od tego roku prowadził w niej serię wywiadów pt. „Rozmowy niekontrolowane Macieja Szumowskiego” z udziałem znanych działaczy opozycji, m.in. z Lechem Wałęsą, Bogdanem Borusewiczem, Andrzejem Gwiazdą, Leszkiem Moczulskim, Marianem Jurczykiem czy Jackiem Fedorowiczem. Ten ostatni współpracował bliżej z NTV, nagrywając dla niej własne programy satyryczne. Pierwsze wywiady – obok Szumowskiego – przeprowadzał Tadeusz Szyma, dziennikarz „Tygodnika Powszechnego”. W 1985 roku sfilmowano spektakl Andrzeja Wajdy pt. „Wieczernik”, wystawiany w kościele Miłosierdzia Bożego przy ul. Żytniej w Warszawie. Wkrótce potem z NTV odszedł Piotr Augustynek, natomiast Szumowski i Jaskowski działali jeszcze w jej ramach przez następne dwa lata. Ostatnim nagraniem wykonanym przez operatora tej telewizji stał się strajk w Nowej Hucie, na przełomie kwietnia i maja 1988 roku. W 1989 roku, przed wyborami parlamentarnymi Szumowski, Augustynek i Jaskowski ponownie połączyli swoje siły, prowadząc nagrania telewizyjne w czasie kampanii wyborczej „Solidarności”.

Wybierz Strony

A
A+
A++
Drukuj
PDF
Powiadom