Strona główna - Rok Kultury Niezależnej


2. „Kino moralnego niepokoju”, Zespół „X”, Zespół „Tor” i Studio Filmowe im. Karola Irzykowskiego

Zespół „X” powstał w 1972 roku, zaś jego założycielem i kierownikiem artystycznym był Andrzej Wajda. Funkcję kierownika literackiego pełnił początkowo Konstanty Puzyna, a od 1973 roku Bolesław Michałek. Szefem produkcji została Barbara Pec-Ślesicka. W Zespole – obok słynnych filmów Wajdy, takich jak „Ziemia obiecana”, „Człowiek z marmuru”, „Bez znieczulenia” czy „Człowiek z żelaza” – powstały nie mniej głośne dzieła, kinowe i telewizyjne, wówczas młodych i początkujących, a dziś uznanych i doświadczonych reżyserów. I tak np. Agnieszka Holland zrealizowała „Aktorów prowincjonalnych”, Feliks Falk „Wodzireja” i „Szansę”, a Janusz Kijowski „Kung-fu”. Są to filmy z końca lat siedemdziesiątych. Przez krytykę zostały uznane za sztandarowe utwory tzw. kina moralnego niepokoju. Ten obrachunkowy nurt wystawił słony rachunek ówczesnej rzeczywistości, w której od momentu spacyfikowania przez komunistyczne władze protestu robotników z Radomia i Ursusa (czerwiec 1976) narastał konflikt polityczny. Twórcą terminu „kino moralnego niepokoju” był Janusz Kijowski, którego debiutancki film „Indeks”, po nakręceniu w 1977 roku, trafił na półkę, a na ekrany kin wszedł cztery lata później w okresie tzw. karnawału Solidarności w maju 1981 roku. Film pokazujący pokolenie wchodzące w życie po 1968 roku jest opowieścią o bezkompromisowości i wysokiej cenie, jaką za nią trzeba zapłacić.

Po podpisaniu w 1980 roku Porozumień Sierpniowych, w krótkotrwałym okresie liberalizacji życia politycznego i kulturalnego, w Zespole „X” powstał wstrząsający współczesny dramat Agnieszki Holland pt. „Kobieta samotna” (zrealizowany dla telewizji) oraz znakomite obrazy antystalinowskie – „Był jazz” Feliksa Falka i „Wielki bieg” Jerzego Domaradzkiego (TVP). Na spotkanie z publicznością te trzy filmy czekały długie lata, gdyż nie zdążyły ukazać się na ekranach przed wprowadzeniem w Polsce stanu wojennego, a potem powędrowały na półkę. Ten sam los spotkał dwie inne wybitne realizacje piętnujące stalinizm – „Matkę Królów” w reżyserii Janusza Zaorskiego i „Przesłuchanie” Ryszarda Bugajskiego, a także „Wierną rzekę” Tadeusza Chmielewskiego – jednego z nielicznych w Zespole „X” reżyserów starszego pokolenia. W momencie proklamowania stanu wojennego filmy te znajdowały się w produkcji. Zostały ukończone, ale skierowanie ich do rozpowszechniania wtedy nie wchodziło w rachubę, nastąpiło to dopiero w latach 1987–1989.

Skrystalizowane oblicze ideowe Zespołu – w większości swych filmów politycznych krytykującego brak demokracji; dalej: autorytet, jakim cieszył się wśród młodych filmowców Andrzej Wajda, któremu udało się wytworzyć w Zespole atmosferę koleżeństwa i współpracy; wreszcie: gremialne wstąpienie członków Zespołu do pierwszej „Solidarności” – wszystko to drażniło władze PRL. Nie potrafiły one również pogodzić się z faktem, że dzięki talentom organizacyjnym Wajdy i Pec-Ślesickiej filmy produkowane przez Zespół – choćby „Kung-fu” Kijowskiego, „Dziecinne pytania” Zaorskiego, nie mówiąc już o „Człowieku z marmuru” i „Człowieku z żelaza” – przeważnie kosztowały niewiele, a cieszyły się dużym powodzeniem. Podczas stanu wojennego, w 1983 roku, Zespół rozwiązano decyzją polityczną, karząc go w ten sposób za poparcie jakiego udzielił „Solidarności”. Koronnym pretekstem do rozwiązania Zespołu stał się wspomniany już film Ryszarda Bugajskiego „Przesłuchanie”.
W powstałym w 1967 roku Zespole Filmowym „Tor”, którego kierownikami artystyczni byli m.in. Stanisław Różewicz (1967–1968, 1972–1980) i Krzysztof Zanussi (od stycznia 1980 roku), powstawało wiele wybitnych polskich dzieł filmowych. W interesującym nas okresie 1976–1989 do najciekawszych bez wątpienia należą filmy: „Barwy ochronne” (1976) Krzysztofa Zanussiego, „Amator” (1979) i „Dekalog” (1988) Krzysztofa Kieślowskiego.

Innym środowiskiem skupiającym młodych, niezależnie myślących twórców stało się Studio Filmowe im. Karola Irzykowskiego, powołane Zarządzeniem nr 11 Ministra Kultury i Sztuki 1 lipca 1981 roku. Inicjatorami powołania tej instytucji byli młodzi absolwenci łódzkiej Szkoły Filmowej, skupieni w Kole Młodych przy Stowarzyszeniu Filmowców Polskich pod przewodnictwem Janusza Kijowskiego. Studio tworzyła Rada Inicjatywna w składzie: Maciej Falkowski, Jan Mogilnicki, Michał Tarkowski, Robert Gliński, Waldemar Dziki. Pierwszym dyrektorem Studia został Tomasz Miernowski. Od 1986 do 1988 roku w jego ramach funkcjonował Zespół Twórców Filmowych „Dom”, którego szefem był Janusz Zaorski. W latach osiemdziesiątych w Studiu powstało kilkadziesiąt filmów dokumentalnych, które uzyskiwały wysokie oceny krytyków i publiczności. Ówczesne władze oceniały tę twórczość znacznie bardziej krytycznie, upatrując w niej łamania linii politycznej wyznaczanej odgórnie środowisku filmowemu. W związku z tym część filmów z tego kręgu nie otrzymywała zezwolenia na rozpowszechnianie, zyskując zaszczytne miano „półkowników”.

A
A+
A++
Drukuj
PDF
Powiadom znajomego