Strona główna - Rok Kultury Niezależnej


Polski film niezależny 1976–1989

Celem realizowanego przez Instytut Pamięci Narodowej projektu edukacyjnego Rok Kultury Niezależnej jest przypomnienie niezwykłego zjawiska, które miało miejsce w Polsce w latach 1976–1989. Ze wszystkich państw bloku komunistycznego tylko w naszym kraju kultura niezależna rozwijała się tak dynamicznie i miała tyle różnych form. Poszukiwanie „niezależności” można zaobserwować również w polskim filmie, który dla ideologów komunizmu był jednym z głównych środków służących społecznej indoktrynacji (zgodnie ze znanym stwierdzeniem Włodzimierza Lenina: „Ze wszystkich sztuk najważniejszy jest dla nas film”).

Pisząc o zjawisku niezależnego filmu w latach 1976–1989 natrafiamy na zasadniczą trudność związaną z próbą bliższego określenia pojęcia „polski film niezależny”. Dodatkowo sprawę komplikuje fakt, że w literaturze filmoznawczej funkcjonuje pojęcie „polskiego kina niezależnego”, odnoszące się do twórczości powstałej po 1989 roku. Dla potrzeb niniejszej publikacji – zdając sobie sprawę z pewnych uproszczeń i niejednoznaczności definicyjnych – próbujemy określić „polski film niezależny lat 1976–1989” jako wszelkiego rodzaju artystyczną i kronikarską działalność filmową, która funkcjonowała w opozycji do tzw. filmu zależnego, czyli tego rodzaju twórczości, jaka realizowała założenia politycznej, społecznej i kulturalnej polityki państwa komunistycznego, wychodząc naprzeciw oczekiwaniom kolejnych ekip rządzących PRL. W związku z tym za kryterium przynależności do tego obszaru twórczości nie uznajemy niezależności od mecenatu ówczesnego państwa, wyrażającego się w zapewnieniu materialnych warunków działania czy od cenzury. Kluczową rolę w tym względzie odgrywała raczej możliwość realizowania niezależnej myśli artystycznej twórców – filmowców (nawet w ramach instytucji o charakterze oficjalnym, pozostających pod kontrolą władz państwowych i partyjnych) w odniesieniu do ówczesnej sytuacji społeczno-politycznej, co nadawało ich działaniom charakter kontestujący, często antysystemowy.

Do tak rozumianego filmu niezależnego zaliczymy zatem zarówno twórczość filmową powstałą w ramach legalnego Zespołu Filmowego „X” (kierowanego przez Andrzeja Wajdę), Zespołu Filmowego „Tor”, Studia Filmowego im. Karola Irzykowskiego, jak również środowisk całkowicie niezależnych od władzy. Do najważniejszych reprezentantów tej drugiej grupy należy zaliczyć „Video Studio Gdańsk”, „Video Kontakt” w Paryżu, „Videonową”, Niezależną Telewizję Mistrzejowice (Nowa Huta), a ponadto Ośrodek Audiowizualny przy Kurii Biskupiej we Wrocławiu. Obok nich, w niektórych miastach (np. w Łodzi, Katowicach, Olsztynie) pojawiali się pojedynczy filmowcy (często amatorzy), którzy – posługując się własnym sprzętem i środkami – realizowali niezależne produkcje dokumentalne (np. zapisy z demonstracji ulicznych stanu wojennego lub akcji strajkowych).

Większość wyżej wymienionych ośrodków rozpoczęła swoją działalność zarówno dzięki powstaniu NSZZ „Solidarność” w 1980 roku, jak również na skutek wprowadzenia stanu wojennego w Polsce 13 grudnia 1981 roku. Należy w tym miejscu dodać, że działalność filmowa w latach 80. poza oficjalnymi strukturami państwowymi nie byłaby możliwa, gdyby nie pojawiły się kamery video. Nowe możliwości techniczne uniezależniły filmowców od władz, które wcześniej były dysponentem sprzętu i decydowały o rozpowszechnianiu filmów. Sprzęt video umożliwiał nagrywanie materiałów filmowych, ich dystrybucję i rozpowszechnianie. Zjawisko określane mianem filmu niezależnego związane było zatem zarówno z kluczowymi dla naszej historii najnowszej wydarzeniami, jak i pojawieniem się nowych technicznie sposobów rejestracji obrazów.

 

{MENU}

 

8. Ośrodek wrocławski

We Wrocławiu środowisko filmowe było związane z Akademickim Klubem Realizatorów Filmowych „Rysa”, powstałym w 1974 roku przy Politechnice Wrocławskiej. Klub został rozwiązany w 1977 roku. W roku następnym powstał, założony przez Marka Hamerę, Akademicki Klub Filmowy „Fosa”. To właśnie na kamerze i taśmie z „Fosy” Wojciech Wójcik z Niezależnej Agencji Fotograficznej „Dementi” nakręcił dokument z demonstracji „Solidarności” w dniu 31 sierpnia 1982 roku; film, na którym widać jak milicyjna więźniarka przejeżdża demonstranta Jarosława Hyka. Marek Hamera w 1979 roku, wspólnie z Anną Jędryczką, zakładał również AKF „Pałacyk”. Innym miejscem gromadzącym filmowców stał się Ośrodek Audiowizualny Kurii Metropolitalnej Wrocławskiej, w którym powstawały filmy tworzone między innymi przez Andrzeja Baworowskiego, Jana Jakuba Kolskiego czy Leszka Raziuka. Ważną postacią tego środowiska był ksiądz Jerzy Rasiak, dokumentujący na taśmie filmowej życie kościoła od czasu wstąpienia do Wyższego Seminarium Duchownego we Wrocławiu w 1960 roku. Dla księdza Rasiaka jednym z głównych bohaterów opowieści filmowych stał się biskup krakowski kardynał Karol Wojtyła.

Wybierz Strony

A
A+
A++
Drukuj
PDF
Powiadom