Strona główna - Rok Kultury Niezależnej


Polski film niezależny 1976–1989

Celem realizowanego przez Instytut Pamięci Narodowej projektu edukacyjnego Rok Kultury Niezależnej jest przypomnienie niezwykłego zjawiska, które miało miejsce w Polsce w latach 1976–1989. Ze wszystkich państw bloku komunistycznego tylko w naszym kraju kultura niezależna rozwijała się tak dynamicznie i miała tyle różnych form. Poszukiwanie „niezależności” można zaobserwować również w polskim filmie, który dla ideologów komunizmu był jednym z głównych środków służących społecznej indoktrynacji (zgodnie ze znanym stwierdzeniem Włodzimierza Lenina: „Ze wszystkich sztuk najważniejszy jest dla nas film”).

Pisząc o zjawisku niezależnego filmu w latach 1976–1989 natrafiamy na zasadniczą trudność związaną z próbą bliższego określenia pojęcia „polski film niezależny”. Dodatkowo sprawę komplikuje fakt, że w literaturze filmoznawczej funkcjonuje pojęcie „polskiego kina niezależnego”, odnoszące się do twórczości powstałej po 1989 roku. Dla potrzeb niniejszej publikacji – zdając sobie sprawę z pewnych uproszczeń i niejednoznaczności definicyjnych – próbujemy określić „polski film niezależny lat 1976–1989” jako wszelkiego rodzaju artystyczną i kronikarską działalność filmową, która funkcjonowała w opozycji do tzw. filmu zależnego, czyli tego rodzaju twórczości, jaka realizowała założenia politycznej, społecznej i kulturalnej polityki państwa komunistycznego, wychodząc naprzeciw oczekiwaniom kolejnych ekip rządzących PRL. W związku z tym za kryterium przynależności do tego obszaru twórczości nie uznajemy niezależności od mecenatu ówczesnego państwa, wyrażającego się w zapewnieniu materialnych warunków działania czy od cenzury. Kluczową rolę w tym względzie odgrywała raczej możliwość realizowania niezależnej myśli artystycznej twórców – filmowców (nawet w ramach instytucji o charakterze oficjalnym, pozostających pod kontrolą władz państwowych i partyjnych) w odniesieniu do ówczesnej sytuacji społeczno-politycznej, co nadawało ich działaniom charakter kontestujący, często antysystemowy.

Do tak rozumianego filmu niezależnego zaliczymy zatem zarówno twórczość filmową powstałą w ramach legalnego Zespołu Filmowego „X” (kierowanego przez Andrzeja Wajdę), Zespołu Filmowego „Tor”, Studia Filmowego im. Karola Irzykowskiego, jak również środowisk całkowicie niezależnych od władzy. Do najważniejszych reprezentantów tej drugiej grupy należy zaliczyć „Video Studio Gdańsk”, „Video Kontakt” w Paryżu, „Videonową”, Niezależną Telewizję Mistrzejowice (Nowa Huta), a ponadto Ośrodek Audiowizualny przy Kurii Biskupiej we Wrocławiu. Obok nich, w niektórych miastach (np. w Łodzi, Katowicach, Olsztynie) pojawiali się pojedynczy filmowcy (często amatorzy), którzy – posługując się własnym sprzętem i środkami – realizowali niezależne produkcje dokumentalne (np. zapisy z demonstracji ulicznych stanu wojennego lub akcji strajkowych).

Większość wyżej wymienionych ośrodków rozpoczęła swoją działalność zarówno dzięki powstaniu NSZZ „Solidarność” w 1980 roku, jak również na skutek wprowadzenia stanu wojennego w Polsce 13 grudnia 1981 roku. Należy w tym miejscu dodać, że działalność filmowa w latach 80. poza oficjalnymi strukturami państwowymi nie byłaby możliwa, gdyby nie pojawiły się kamery video. Nowe możliwości techniczne uniezależniły filmowców od władz, które wcześniej były dysponentem sprzętu i decydowały o rozpowszechnianiu filmów. Sprzęt video umożliwiał nagrywanie materiałów filmowych, ich dystrybucję i rozpowszechnianie. Zjawisko określane mianem filmu niezależnego związane było zatem zarówno z kluczowymi dla naszej historii najnowszej wydarzeniami, jak i pojawieniem się nowych technicznie sposobów rejestracji obrazów.

 

{MENU}

 

1. Film dokumentalny lat 70. i 80. Twórczość Bohdana Kosińskiego, Marcela Łozińskiego i Jacka Petryckiego

Bardzo wyraźnie zaznaczyło się w historii filmu dokumentalnego w Polsce pokolenie twórców, związanych z Wytwórnią Filmów Dokumentalnych i Fabularnych (WFDiF), którzy debiutowali w latach siedemdziesiątych. Do nich należy zaliczyć między innymi Krzysztofa Kieślowskiego, Tomasza Zygadłę, Marcela Łozińskiego, Pawła Kędzierskiego, Andrzeja Zajączkowskiego, Wojciecha Wiszniewskiego. Ich niewątpliwym mentorem był reżyser starszego pokolenia – Bohdan Kosiński. Filmowców tych łączyła pasja społeczna w śledzeniu i demaskowaniu złych stron rzeczywistości. Łączył ich także stosunek do dokumentu. Twórcy ci traktowali film dokumentalny jak dzieło artystyczne. To oni stworzyli najważniejsze w latach 70. produkcje dokumentalne – od „Robotników 1971” (K. Kieślowski, W. Wiszniewski, P. Kędzierski, T. Zygadło, T. Walendowski), poprzez „Szkołę podstawową” (T. Zygadło), „Białe tango” (P. Kędzierski), „Próbę mikrofonu” (M. Łoziński), „Zegarek” (B. Kosiński) po rejestracje, których dokonano w trakcie zaistnienia „pierwszej” Solidarności. Niektórzy z nich zaangażowali się jesienią 1981 roku w pracę zespołu filmowego założonego przez Region Mazowsze NSZZ „Solidarność”. Zespół ten, nazwany „Kroniką Filmową Solidarności”, miał zajmować się bieżącą rejestracją wydarzeń i stworzyć konkurencję dla Polskiej Kroniki Filmowej, bardzo wówczas popularnego magazynu filmowego, faktycznie będącej filmową wersją „Trybuny Ludu”. Stan wojenny przerwał te zamierzenia i zamknął ważny okres w historii polskiego filmu dokumentalnego. Wielu reżyserów, operatorów starało się w stanie wojennym rejestrować działalność podziemnej „Solidarności”, chociaż było to zadanie niezwykle trudne i niebezpieczne. Do najbardziej zaangażowanych twórców w tym okresie należą Bohdan Kosiński, Marcel Łoziński i Jacek Petrycki.

Bohdan Kosiński (1922–2003) od 1956 do 1987 związany był z warszawską Wytwórnią Filmów Dokumentalnych i Fabularnych (WFDiF). Współpracował także z wytwórnią „Czołówka” (była to początkowo wytwórnia wojskowa, od 1958 roku podlegała Głównemu Zarządowi Politycznemu Wojska Polskiego MON) i Telewizją Polską, Był kronikarzem „Solidarności” od chwili jej powstania, aż po jej ponowne pojawienie się na scenie w 1989 roku. Bohdan Kosiński miał ważny udział w powstaniu głośnych „Robotników 80”. Wymusił na szefach WFDiF wysłanie do strajkującej w sierpniu 1980 roku Stoczni Gdańskiej ekipy filmowej i choć sam nie dostał zgody na realizację filmu, pomógł (jako działacz opozycji) przełamać nieufność strajkujących wobec uznawanych przez nich za „reżimowych” filmowców. Trzeba dodać, że ekipa WFDiF była jedyną ekipą filmową z Polski wpuszczoną do stoczni. Zrealizował wiele filmów, które na bieżąco dokumentowały istnienie i działalność pierwszego w obozie komunistycznym wolnego związku zawodowego: „Narodziny Solidarności” (1981), „Poręczenie” (1981) [film jest jedynym w historii polskiego dokumentu, w którym fragmenty wycięte przez cenzora zastąpiono planszami informującymi o ingerencji], „Wzywamy was” (1981). Zorganizował ekipę, która w stanie wojennym nielegalnie prowadziła dokumentację filmową, a ze zrealizowanych wówczas materiałów oraz zarejestrowanych po upadku komunizmu wypowiedzi tych samych działaczy „Solidarności” powstał w 1993 roku „Przerwany film”. 

Marcel Łoziński jest jednym z najbardziej znanych i docenianych na świecie dokumentalistów polskich. Przed 1980 rokiem związał się z zespołem „X” oraz Wytwórnią Filmów Dokumentalnych i Fabularnych. Realizował tam filmy odbiegające w dużym stopniu od oczekiwań ówczesnych władz, z uwagi na ukazywanie rozbieżności między oficjalnymi deklaracjami rządzących a ich praktyczną realizacją, m. in. „Jak żyć” (1977), „Egzamin dojrzałości” (1978) czy „Próba mikrofonu” (1980). Do 1980 roku tylko cztery z jego dwunastu filmów przeszły normalne procedury dystrybucyjne. Pozostałe znalazły się na półce lub podlegały ingerencjom, często nawet nie uzgadnianym z autorem. W styczniu 1980 roku został usunięty z Wytwórni Filmów Dokumentalnych i Fabularnych po tym, jak jego dwa kolejne filmy zostały zatrzymane przez cenzurę. Wrócił tam w sierpniu 1980 roku. W stanie wojennym Marcel Łoziński nakręcił kilka filmów poza oficjalnymi strukturami, m.in. „Szklany dom”, „Lekcja”, „10-lecie KOR” (reportaż ze spotkania, które odbyło się w mieszkaniu Jacka Kuronia z okazji dziesięciolecia powstania KOR) oraz „Świadkowie” (ten ostatni dotyczył pogromu kieleckiego z lipca 1946 roku). W tym też czasie powstał film „Ćwiczenia warsztatowe” (1986). Reżyser dokumentował również działalność podziemnej „Solidarności”.

Jacek Petrycki jest autorem zdjęć wielu głośnych filmów; współpracował między innymi z takimi reżyserami jak Krzysztof Kieślowski, Marcel Łoziński czy Agnieszka Holland. Jako operator tworzył najgłośniejsze dokumenty lat 70.: „Życiorys” (1975) Krzysztofa Kieślowskiego, czy „Szpital” (1976) tego samego reżysera, „Jak żyć” (1977) i „Próba mikrofonu” (1980) Marcela Łozińskiego. Pracował także przy filmach innych reżyserów, którzy w tamtych latach starali się w dokumencie przekazać prawdę o PRL: Andrzeja Zajączkowskiego, Bohdana Kosińskiego, Andrzeja Brzozowskiego, Tomasza Zygadły, Pawła Kędzierskiego czy Andrzeja Titkowa. Był operatorem w najgłośniejszych filmach tzw. kina moralnego niepokoju: „Spokój” (1976) i „Amator” (1979) Krzysztofa Kieślowskiego, „Aktorzy prowincjonalni” (1978) i „Kobieta samotna” (1981) Agnieszki Holland. Należał do powstałej w warszawskiej WFDiF nieformalnej grupy filmowców dokumentalistów powołanej przez Kosińskiego, rejestrującej wszystko to co związane było z „Solidarnością”, najpierw oficjalną, potem podziemną. Współpracował z „Video Kontaktem” z Paryża dostarczając materiały filmowe z życia podziemnej „Solidarności”.

Wybierz Strony

A
A+
A++
Drukuj
PDF
Powiadom